Naukowcy z USA stworzyli eksperymentalny preparat szczepionkowy, który podczas testów na gryzoniach zapewniał ochronę przed toksycznym działaniem fentanylu oraz jego syntetycznych odmian, w tym nowo pojawiających się na nielegalnym rynku substancji z tej grupy – zgodnie z informacjami opublikowanymi w czasopiśmie „Journal of Medicinal Chemistry”.
Autorzy opracowania (https://doi.org/10.1021/acs.jmedchem.6c00991) zwrócili uwagę, że fentanyl i jego pochodne są przyczyną dziesiątek tysięcy śmiertelnych przypadków rocznie w samych Stanach Zjednoczonych. Ten opioid charakteryzuje się znacznie większą mocą niż morfina, a jego nadmierne spożycie może skutkować ustaniem funkcji oddechowych i w konsekwencji zgonem.
Od kilku lat trwają prace nad stworzeniem szczepionek, które stymulowałyby system immunologiczny do produkcji przeciwciał wiążących fentanyl krążący we krwi, co zapobiegałoby jego dotarciu do mózgu. Dotychczas żadna taka szczepionka nie uzyskała zgody na użycie, a większość projektów wciąż znajduje się na etapie badań przedklinicznych lub wczesnych fazach badań klinicznych.
Jedną z kluczowych trudności stanowi wysoka specyficzność wytwarzanych preparatów. Oznacza to, że działają one jedynie na konkretną substancję, na przykład wyłącznie na fentanyl lub jedną z jego analogów. Jednakże – jak zaznaczyli badacze – na rynku stale pojawiają się nowe syntetyczne środki odurzające z tej kategorii.
Badacze z Scripps Research Institute (USA) podjęli próbę opracowania szczepionki, która omijałaby ten problem, ukierunkowując swoje działanie na całą klasę substancji fentanylowych. W tym celu zastosowali zmodyfikowaną molekułę, której struktura różniła się od standardowego fentanylu, lecz zachowała pewne wspólne elementy chemiczne. Połączyli ją z białkiem nośnikowym, używając jej jako komponentu szczepionki.
Gotowy produkt został zaaplikowany myszom w czterech dawkach. Wyniki wykazały, że układ odpornościowy tych zwierząt wygenerował przeciwciała zdolne do wiązania nie tylko fentanylu, ale również kilku jego pochodnych, takich jak karfentanyl, acetylfentanyl i furanylfentanyl. Co istotne, przeciwciała te nie wykazywały reaktywności z medycznie stosowanymi opioidami, na przykład morfiną czy oksykodonem.
Po upływie ośmiu tygodni, gdy podano gryzoniom fentanyl, nie zaobserwowano u nich poważnych zaburzeń oddechowych, które zazwyczaj towarzyszą podaniu wysokich dawek tego narkotyku. Dodatkowe badania ujawniły, że ilość fentanylu docierającego do mózgu w tej grupie była niższa o około 70% w porównaniu do myszy z grupy kontrolnej.
„Nasze badanie dowodzi, że nie musimy ścigać się z każdym nowym narkotykiem pojawiającym się na rynku. Poprzez nauczenie układu odpornościowego rozpoznawania całej grupy związków fentanylowych, a nie tylko poszczególnych struktur, możemy wyprzedzić producentów i dystrybutorów tych nielegalnych środków” – wyjaśnił prof. Kim Janda, główny autor publikacji.
Autorzy podkreślili potrzebę przeprowadzenia dalszych badań klinicznych, które ocenią bezpieczeństwo i skuteczność szczepionki u ludzi. Wyrazili nadzieję, że w przyszłości podobne rozwiązanie mogłoby znaleźć zastosowanie w programach terapeutycznych dla osób uzależnionych lub w ochronie osób szczególnie narażonych na ekspozycję na fentanyl.
Katarzyna Czechowicz (PAP)
kap/ zan/