Willa Gawrońskich przy Alejach Ujazdowskich 23 w Warszawie została umieszczona w ewidencji zabytków. Dawniej znajdowały się tam ambasady, obecnie jest własnością osoby prywatnej.
Uzasadniając swoją decyzję, mazowiecki wojewódzki konserwator pomników historii podkreślił, że gmach, wzniesiony w latach 1923-1924 na podstawie projektu Marcina Weinfelda, posiada wartości historyczne, artystyczne oraz naukowe.
Aleje Ujazdowskie tworzą część Szlaku Królewskiego i przynależą do najbardziej reprezentacyjnych arterii w obszarze Warszawy. Wśród zabudowy wybudowanej wzdłuż jej trasy dominują poprzedzone zielenią rezydencje oraz wille o bogatym wystroju architektonicznym, do których zalicza się też Willa Gawrońskich.
„Wartość dziejowa obiektu jest związana również z okresem powojennym, gdy mieściła się w nim siedziba poselstwa Jugosławii. (…) Obiekt przedstawia typ poprzedzonej niedużym ogródkiem kamienicy miejskiej w stylu francuskim, o reprezentacyjnej, monumentalnej fasadzie frontowej o klasycyzującej formie” – zauważył konserwator.
Dodał, że inaczej potraktowano fasady boczne i tylną, które zostały zaprojektowane w czasie odbudowy i wpisują się w nurt modernizmu.
Budowa sześciokondygnacyjnej willi rozpoczęła się w 1913 r. z inicjatywy Ruchli vel Róży Librach, roboty wstrzymał wybuch I wojny światowej. W 1922 r. parcelę, na której usytuowany był budynek wybudowany do pierwszego piętra, z zachowanymi trzema ścianami, zakupili Regina i Leon Ruziewiczowie, właściciele „Domu Handlowego Leon Ruziewicz” przy ul. Moniuszki 2a w Warszawie. Wznawianie budowy nastąpiło w czerwcu 1923 r., a zakończono je w styczniu 1924 r. Autorem planu był Marcin Weinfeld (1884-1965), absolwent Politechniki w Dreźnie i Politechniki Warszawskiej. W 1927 r. posiadłość nabyła Lucjana Frassati-Gawrońska.
Podczas II wojny światowej w willi znajdowała się centrala SS i policji na okręg warszawski. Budynek był także świadkiem udanego ataku Armii Krajowej na dowódcę SS Franza Kutscherę (1944) nazywanego „oprawcą Warszawy”. W trakcie Powstania Warszawskiego został mocno naruszony, zniszczeniu uległy dachy oraz jego zachodnia część. W 1946 r. nieruchomość została znacjonalizowana i przeznaczona na cele państwowe. Na początku w uszkodzonym budynku rezydował Związek Samopomocy Chłopskiej, następnie willę wraz z budynkiem przy Al. Ujazdowskich 21 oddano na lokalizację ambasady Jugosławii (od 2006 r. Serbii). W 1947 r. rozpoczęto renowację budynku, prace ukończono w następnym roku. W 2000 r. nieruchomość została zwrócona rodzinie Gawrońskich. Ambasada Serbii opuściła gmach w 2010 r., wtedy nieruchomość została sprzedana. Aktualnie stanowi własność prywatną. (PAP)
mas/ miś/