Litewski system elektroenergetyczny jest przygotowany i sprawdzony pod kątem funkcjonowania w izolowanym trybie, nawet w razie nieoczekiwanego zerwania połączeń międzynarodowych – oświadcza Gabriel Gorbacevski, wiceminister energetyki Litwy, w rocznicę odłączenia krajów nadbałtyckich od sowieckiego systemu BRELL oraz zestrojenia z europejskim systemem elektroenergetycznym.
Rok temu Litwa, Łotwa i Estonia odłączyły się od sowieckiego systemu energetycznego BRELL i zsynchronizowały z systemem europejskim. Co budziło największe obawy w tym dniu?
Synchronizacja to proces złożony pod względem technicznym, wymagający niezwykle dokładnej koordynacji państw bałtyckich, stąd analizowano rozmaite scenariusze, w tym ewentualne zakłócenia czy nawet sytuacje ekstremalne.
Mieliśmy świadomość, że niebezpieczeństwo ataków cybernetycznych jest trwałe, dlatego szczególną uwagę skierowano na czujność, intensywną współpracę instytucji, wzmocnione środki cyberbezpieczeństwa oraz aktywną obronę.
Przygotowano się również na potencjalne perturbacje w dostarczaniu energii elektrycznej – państwa bałtyckie dysponują szczegółowymi planami zarządzania sytuacjami kryzysowymi w sektorze energetyki, a zapewnienie świadczenia usług o zasadniczym znaczeniu koordynują władze krajowe oraz odpowiednie ministerstwa. Plany kontynuacji działania są regularnie uaktualniane, oceniane są zagrożenia, a gotowość na odmienne scenariusze jest nieustannie zapewniana.
Konieczne jest zaznaczenie, że państwa bałtyckie i Polska były do tego posunięcia systematycznie i odpowiedzialnie przygotowane. Przewidziano działania zapobiegawcze na różne okoliczności, zapewniono zgranie instytucjonalne i gotowość techniczną. Co więcej, zasięg dezinformacji na Litwie był ograniczony i nie wywarł znacznego wpływu na cały proces.
Michał Niewiadomski: Z jakich zasobów produkcyjnych energii elektrycznej korzystają obecnie Państwa Bałtyckie?
Gabriel Gorbacevski: Państwa bałtyckie wytwarzają obecnie energię elektryczną z różnorodnych zasobów, co gwarantuje elastyczność układu i bezpieczeństwo energetyczne. Spora część pochodzi z odnawialnych źródeł energii – elektrowni wiatrowych i słonecznych, a także elektrociepłowni kogeneracyjnych działających na biomasę. Na Litwie odnawialne źródła energii stanowią ważny element miksu energetycznego (w 2024 r. ok. 70%). Warto podkreślić, że kilka dni temu moce elektrowni słonecznych i wiatrowych przekroczyły 6 GW. Dodatkowo od 2025 r. kraje bałtyckie działają synchronicznie z siecią kontynentalnej Europy, dlatego bilans energetyczny jest zapewniany zarówno poprzez produkcję krajową, jak i kooperację regionalną i europejską.
Które państwa zapewniają zasilanie rezerwowe w razie wyłączenia którejś elektrowni z systemu?
Od lutego 2025 r. kraje bałtyckie pracują synchronicznie z siecią kontynentalnej Europy przez Polskę, a duże połączenia międzynarodowe umożliwiają bilansowanie przepływów i utrzymanie dostaw, nawet w razie awarii jednego z kanałów. W tym kontekście kluczowa w trakcie synchronizacji była linia LitPol Link, która łączy Litwę i Polskę – i pozostaje ona niezbędna do zachowania wspólnej częstotliwości z sieciami Europy kontynentalnej. Litewski system elektroenergetyczny jest również gotowy i sprawdzony do funkcjonowania w trybie wyspowym, nawet w sytuacji nieplanowanego odcięcia połączeń międzynarodowych. Istotne znaczenie ma również połączenie zewnętrzne NordBalt między Litwą a Szwecją, które w tym roku świętuje swoje 10-lecie.
Jak synchronizacja oddziałała na ceny energii na Litwie, Łotwie i Estonii?
Synchronizacja nie wpłynęła na ceny energii elektrycznej, ponieważ na Litwie obrót energią elektryczną z Rosją jest wstrzymany od 2022 r., a z Białorusią – od 2020 r. Zestrojenie państw bałtyckich z siecią kontynentalnej Europy nie wywarło znaczącego wpływu na hurtowe ceny energii. Dla przykładu: w 2024 r. przeciętna hurtowa cena energii elektrycznej na Litwie wynosiła 87 EUR/MWh, a w 2025 r., czyli już po synchronizacji, 85 EUR/MWh. W szerszej perspektywie synchronizacja oznacza bardziej stabilne ceny, większe bezpieczeństwo dostaw i opcję korzystania z tańszych źródeł energii na rynku europejskim.
Polska połączona jest z Litwą mostem energetycznym LitPollink, w planach jest Harmony Link, co to za połączenie?
Wszelkie krajowe projekty synchronizacyjne na Litwie zostały już zrealizowane, a obecnie zabiega się o sprawne urzeczywistnienie projektu dodatkowego połączenia energetycznego z Polską – „Harmony Link". Litwa i Polska posiadają już jedno lądowe połączenie energetyczne – LitPol Link. „Harmony Link", innymi słowy lądowe połączenie Litwy i Polski, to strategiczny projekt dla Litwy. Połączenie to dodatkowo umocni odporność systemów elektroenergetycznych państw bałtyckich, a także podniesie możliwości integracji odnawialnych źródeł energii. Zrealizowanie nowego lądowego połączenia energetycznego z Polską umożliwi znaczną rozbudowę i podłączenie nowych mocy produkcyjnych w regionie północno-wschodniej Polski i południowej Litwy, które – o ile mi wiadomo – charakteryzują się dobrymi warunkami wiatrowymi i sprzyjają rozwojowi energetyki wiatrowej na lądzie.
Jakie inwestycje wzmacniające odporność systemu elektroenergetycznego planuje w nadchodzących latach Litwa, jakie wnioski wyciągacie z wojny w Ukrainie?
Litwa w najbliższych latach zamierza nadal wzmacniać odporność systemu elektroenergetycznego, wdrażając szeroko zakrojone projekty ochrony infrastruktury krytycznej wspólnie z państwami bałtyckimi i Polską. Na owe projekty Komisja Europejska wyasygnowała 113 mln euro w ramach instrumentu „Łącząc Europę" (CEF), z czego do Litwy i Polski trafi bardzo zbliżona kwota – ok. 22 mln euro. Dąży się również do stworzenia na szczeblu UE długoterminowych instrumentów prawnych i finansowych wspierających ochronę kluczowej infrastruktury energetycznej.
Program odporności realizowany przez „Litgrid" obejmuje 13 projektów i ponad 150 konkretnych posunięć dotyczących obiektów sieci przesyłowej. Wśród najważniejszych inwestycji znajdują się: wzmocnienie fizycznej ochrony kluczowych urządzeń, instalacja barier fizycznych, wdrażanie systemów wykrywania i neutralizacji dronów, rozwój elektronicznych środków bezpieczeństwa, wzmacnianie cyberbezpieczeństwa, tworzenie rezerw awaryjnych i kryzysowych oraz rozwiązania umożliwiające szybkie odzyskanie uszkodzonej infrastruktury. Wzmacniana jest również ochrona perymetryczna oraz gotowość do działania w trybie krytycznym.
W oparciu o doświadczenia wojny w Ukrainie Litwa wyciąga klarowny wniosek, że infrastruktura energetyczna jest jednym z głównych celów zarówno fizycznych, jak i cybernetycznych ataków, dlatego jej ochrona musi być systematyczna, wielowarstwowa i stale uaktualniana. Korzystając z doświadczeń Ukrainy, rozszerza się zakres działań ochronnych, testowane są rozwiązania we współpracy z wojskiem, uczelniami i ekspertami ds. bezpieczeństwa, a program odporności jest regularnie aktualizowany w zależności od zmieniającej się oceny zagrożeń.
Materiały prasowe
Rozmawiał Michał Niewiadomski