System nie gwarantuje stabilnego startu życiowego osobom opuszczającym pieczę zastępczą – twierdzą autorzy opracowania „Koszt utraconego potencjału”. Wynika z niego chociażby to, że minimalna wysokość wsparcia na dalszą edukację jest znacznie niższa niż realne koszty samodzielnego życia.
Obecnie obowiązujące regulacje pochodzą z 2011 r. Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej przygotowało projekt nowelizujący system pieczy zastępczej; rząd powinien go zaakceptować w drugim kwartale bieżącego roku.
Fundacja Dobrych Inicjatyw przedstawiła raport opracowany na jej zlecenie przez Centrum Analiz Ekonomiczno-Społecznych. Publikacja dotyczyła ekonomicznych aspektów funkcjonowania pieczy zastępczej w Polsce.
Autorzy raportu zakomunikowali, że spośród ponad 77 tys. dzieci znajdujących się w pieczy zastępczej, więcej niż trzy czwarte jest objętych rodzinną pieczą zastępczą, a 40 proc. wszystkich dzieci trafia do rodzin spokrewnionych. Zwrócili uwagę, że każdego roku od 6 do 7 tys. osób kończy pobyt w pieczy zastępczej, aby rozpocząć dorosłe życie.
Zaznaczyli, że przeciętny wiek stawania się samodzielnym młodych dorosłych w Polsce jest o wiele wyższy, niż wiek, w którym podopieczni pieczy zastępczej muszą rozpocząć samodzielne życie. Zgodnie z danymi Eurostatu, przeciętny wiek tworzenia własnego gospodarstwa domowego w Polsce wynosi 26,7 lat.
Podkreślili, że osoba opuszczająca pieczę zastępczą może otrzymać trzy typy wsparcia finansowego: zapomogę na kontynuowanie nauki, pomoc na usamodzielnienie się oraz pomoc na zagospodarowanie. Dodatkowo byli podopieczni mogą oczekiwać wsparcia w uzyskaniu odpowiednich warunków mieszkaniowych i pracy, jak również pomoc prawną i psychologiczną. Według stanu na grudzień 2025 r., wsparcie na dalszą edukację wynosi przynajmniej 769 zł miesięcznie.
„Jednocześnie minimalna kwota wsparcia na dalszą edukację jest wyraźnie niższa od faktycznych kosztów samodzielnego życia, szczególnie, że uczęszczanie do szkoły często utrudnia podjęcie pracy w znaczącym wymiarze godzin. Wysokość tej zapomogi byłaby w stanie pokryć jedynie około 1/5 średnich wydatków poniesionych w 2024 r. przez osoby niezależnie utrzymujące się z pensji pracowniczej oraz stanowiło 22 proc. minimalnego wynagrodzenia netto obowiązującego w 2025 r. i 18 proc. mediany zarobków netto osób w wieku 24 lat i młodszych” – przekazano w raporcie.
Autorzy opracowania wyliczyli również wielkość całkowitej utraconej wartości dodanej wynikającej z wykonywania pracy poniżej swoich możliwości – zakładając, że wartość dodana generowana przez pracownika odpowiada sumie kosztów jego zatrudnienia. W przypadku osoby, która nie ukończyła liceum lub zasadniczej szkoły zawodowej straty dla gospodarki oszacowano na 690 tys. zł, w tym 52 tys. zł uiszczonych w podatkach. Największą wartość utraconej korzyści powiązanej z zaprzestaniem nauki oszacowano na poziomie studiów licencjackich (ponad 1,8 mln zł, w tym 216 tys. zł w podatkach).
Podczas debaty eksperckiej dyrektor Wrocławskiego Centrum Opieki i Wychowania Sylwester Pajęcki zwrócił natomiast uwagę na to, że pierwsze problemy w procesie usamodzielniania pojawiają się jeszcze w momencie, w którym wychowankowie zaczynają ten proces.
– Często są to dzieciaki, które mają bardzo ciężkie historie, bardzo zróżnicowane doświadczenia, a na ogół niskie zaufanie do dorosłych – podkreślił.
Zaznaczył, że znaczna część dzieci postrzega umieszczenie w pieczy zastępczej jako ucisk. – To znaczy wchodzą do systemu, w którym nie chcą być, muszą się dostosować do zasad, które nie są ich zasadami – dodał. Podkreślił, że jest to często pierwsza bariera, którą muszą pokonać.
– To jest ogromna bariera i znaczna trudność, ale również niemałe wyzwanie dla nas, by im pokazać, że ten moment, mimo że ciężki, jest też dla nich pewną szansą, otwarciem się na różnorodne możliwości – wskazał.
Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej przygotowało projekt nowelizujący system pieczy zastępczej, który zakłada m.in. zwiększenie pensji dla rodzin zastępczych, usprawnienie deinstytucjonalizacji, a także nowe zasady dotyczące umieszczania dzieci w pieczy oraz procesu usamodzielniania wychowanków. Obecnie obowiązujące regulacje pochodzą z 2011 r. Jak dostrzegli autorzy projektu w jego uzasadnieniu, system wspierania rodziny, pieczy zastępczej i adopcji znalazł się w impasie, wynikającym z długotrwałych zaniedbań, co za tym idzie, wymaga on fundamentalnej i niezwłocznej reformy.
Opracowanie reformy poprzedziły wstępne konsultacje, m.in. z osobami tworzącymi system pieczy zastępczej, organizacjami pozarządowymi, naukowcami, samorządowcami, przedstawicielami pieczy instytucjonalnej i asystentami rodzin. Zatwierdzenie projektu nowelizującego system pieczy zastępczej przez Radę Ministrów – zgodnie z harmonogramem prac legislacyjnych rządu – zostało przewidziane na drugi kwartał bieżącego roku.
W Gdyni, Gdańsku, Słupsku, Toruniu, Wałbrzychu i Warszawie, a także w powiecie koszalińskim, białogardzkim i wałbrzyskim będą realizowane pilotażowe programy wspierania samodzielności młodzieży z pieczy zastępczej. 8 umów z władzami lokalnymi oraz organizacjami pozarządowymi podpisało pod koniec marca Ministerstwo Funduszy i Polityki Regionalnej. Łącznie otrzymają blisko 52 mln złotych z programu Fundusze Europejskie dla Rozwoju Społecznego 2021-2027. (PAP)
kblu/ agz/ ktl/