Artysta z niewielkim dochodem otrzyma dopłaty do składek ZUS; będzie mógł korzystać ze świadczeń chorobowych oraz urlopów macierzyńskich, a także z pomocy przy zmianie zawodu – zakłada przyjęty we wtorek przez rząd projekt ustawy o zabezpieczeniu socjalnym osób wykonujących zawód artystyczny.
Celem projektu przygotowanego przez Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego jest integracja artystów z systemem ubezpieczeń społecznych w sposób odpowiedni do ich działalności zawodowej. Przedłożone regulacje mają przede wszystkim charakter socjalny – ich głównymi adresatami są twórcy o najniższych i zmiennych dochodach.
Wprowadzenie ustawy dotyczącej statusu artysty znalazło się w planie przedwyborczym Koalicji Obywatelskiej, znanym jako „100 konkretów na 100 dni”.
Reklama
Zobacz także
Sprawdź: system do zarządzania fakturami, dokumentami, archiwizacją i KSeF od EBI24. Oferta specjalna dla użytkowników Bankier.pl
Zaimplementujemy ustawę o statusie artysty, która zapewni twórcom podstawowe zabezpieczenie socjalne oraz dostęp do świadczeń ubezpieczeniowych (społecznych i zdrowotnych), uwzględniając specyfikę ich pracy. Negatywne doświadczenia okresu pandemii ujawniły niedostatki obecnego systemu, w którym twórczość nie jest właściwie chroniona. Wsparcie dla systemu zostanie zapewnione z funduszy wcześniej przeznaczanych m.in. na Fundusz Kościelny – deklarowano wówczas.
Zakończenie okresu niepewności ubezpieczeniowej w sektorze kultury
Realizacją tej obietnicy zajęła się minister kultury Hanna Wróblewska. W maju 2024 roku w rozmowie z PAP podkreśliła, że „środowisko oczekuje przede wszystkim tego, aby”. – To trafia w sedno problemu – zamiast oceniać, kto jest artystą, a kto nie, powinniśmy określić, kto może korzystać z zabezpieczeń społecznych. Bardzo nam zależy na wprowadzeniu ustawy przed końcem bieżącego roku – zaznaczyła wówczas.
21 października 2024 roku ogłoszono złożenie wniosku o wszczęcie postępowań legislacyjnych w sprawie ustawy. – Ustawa ta włącza do systemu ubezpieczeń społecznych artystów o najniższych dochodach. Beneficjenci tej ustawy uzyskają prawo do dofinansowania składek na ubezpieczenia społeczne i zdrowotne – wyjaśniła Wróblewska w listopadzie 2024 roku w wywiadzie dla PAP.
W styczniu 2026 roku Marta Cienkowska, pełniąca wówczas funkcję szefowej resortu kultury, przedstawiła w Sejmie kluczowe założenia projektu. Podkreślono, że jest to pierwsza historyczna, realna propozycja systemowego uregulowania sytuacji artystów, których specyfika pracy i związane z nią niestabilne i nieregularne zarobki uniemożliwiają regularne opłacanie składek na ubezpieczenia społeczne i zdrowotne.
– Zdecydowana większość artystów nie generuje dochodów zapewniających realne poczucie bezpieczeństwa społecznego czy finansowego. Co więcej, około dziesięciu procent artystów pozostaje całkowicie bez ubezpieczenia społecznego lub zdrowotnego. Bez takiego zabezpieczenia tracą dostęp do publicznej opieki medycznej, zasiłków chorobowych czy ochrony macierzyńskiej, a przerwy w opłacaniu składek skutkują niższymi emeryturami lub ich brakiem w przyszłości. (…) Odpowiedzią na wieloletnie zaniedbania jest projekt ustawy o zabezpieczeniu socjalnym osób wykonujących zawód artystyczny, przygotowany przez obecny rząd. Jest to projekt, który po raz pierwszy proponuje systemowe, a nie doraźne lub tymczasowe rozwiązanie. Nie jest to jedynie kwestia techniczna. Jest to wyraz decyzji państwa, które komunikuje: rozumiemy unikalny charakter pracy twórczej i uznajemy ją za pełnoprawną formę aktywności zawodowej, zasługującą na odpowiednie narzędzia ochrony – zaznaczyła Cienkowska w Sejmie.
Przyjęcie ustawy o statusie artysty zawodowego
Kwestia systemowego uregulowania statusu i zabezpieczenia socjalnego artystów w Polsce była podnoszona już w postulatach środowisk twórczych podczas Ogólnopolskiej Konferencji Kultury (OKK) w latach 2017-2018. W maju 2021 roku Ministerstwo Kultury, Dziedzictwa Narodowego i Sportu, pod kierownictwem Piotra Glińskiego, przedstawiło i skierowało do konsultacji publicznych projekt ustawy o uprawnieniach artysty zawodowego. Wówczas wiceminister kultury, dziedzictwa narodowego i sportu Wanda Zwinogrodzka stwierdziła w rozmowie z PAP: „Chcemy zmodernizować opłakane warunki pracy artystów i włączyć ich do systemu ubezpieczeń społecznych”.
Pod koniec listopada 2023 roku do Sejmu wpłynął projekt ustawy o artystach zawodowych, zainicjowany przez byłego premiera Mateusza Morawieckiego. W projekcie tym podkreślono, że „celem jest włączenie artystów do powszechnego systemu ubezpieczeń emerytalnych, rentowych i zdrowotnych, jednocześnie zapewniając mechanizm wsparcia w opłacaniu składek”. Projekt ten napotkał jednak na liczne zastrzeżenia, zarówno dotyczące metodyki obliczania skutków finansowych, jak i proponowanych rozwiązań prawnych, co uniemożliwiło jego dalsze procedowanie.
Dopłaty do składek i ułatwione przekwalifikowanie: kluczowe szczegóły
Szacuje się, że środowisko artystyczne w Polsce liczy od 60 do 64 tysięcy osób aktywnie zawodowo zajmujących się działalnością artystyczną w takich dziedzinach jak muzyka, sztuki wizualne, performatywne, teatr, film, literatura, taniec, a także twórczość audiowizualna i ludowa. Specyfika pracy artysty wiąże się z niestałością dochodów.
Około 69% artystów zarabia poniżej średniej krajowej, a 30% poniżej minimalnego wynagrodzenia. Tylko około 11% jest zatrudnionych na umowę o pracę, podczas gdy ponad połowa utrzymuje się z umów cywilnoprawnych. Konsekwencją tego jest realne wykluczenie społeczne części tego środowiska – około 15% artystów pracuje bez jakiejkolwiek umowy, a 10,4% nie posiada żadnej formy ubezpieczenia – ani zdrowotnego, ani społecznego. Oznacza to brak dostępu do publicznej opieki zdrowotnej, świadczeń chorobowych czy zabezpieczenia emerytalnego.
Przyjęty we wtorek przez rząd projekt ustanawia status artysty zawodowego, który będzie nadawany na wniosek osób wykonujących zawodowo działalność artystyczną i posiadających udokumentowany dorobek twórczy. Status ten będzie ważny przez 5 lat, z możliwością przedłużenia o kolejne 3 lata. Za zadania związane z przyznawaniem statusu artysty zawodowego będzie odpowiedzialne Centrum Edukacji i Pracy Artystycznej, które powstanie w wyniku przekształcenia obecnego Centrum Edukacji Artystycznej.
Najistotniejszym elementem projektu ustawy jest mechanizm dopłat do składek, przeznaczony dla artystów o dochodach poniżej ustalonego progu. Dofinansowanie będzie obejmować tych artystów, których średnie miesięczne przychody z ostatnich trzech lat nie przekroczyły 125% minimalnego wynagrodzenia, co stanowi około 68 tys. zł brutto rocznie.
Artysta o niskich dochodach otrzyma od państwa dotację do składek, podnosząc je do poziomu minimalnego wynagrodzenia. Środki te będą rejestrowane na kontach w Zakładzie Ubezpieczeń Społecznych i automatycznie przekazywane. Dopłata będzie przysługiwać do momentu osiągnięcia progu dochodowego umożliwiającego samodzielne pokrycie składek. Prawo do dopłaty nie będzie przyznawane na czas nieokreślony. Będzie ono ustalane na dany rok i podlegać regularnej weryfikacji, aby zapewnić, że wsparcie trafia do osób spełniających kryteria określone w ustawie.
Artyści objęci tym systemem uzyskają również dostęp do świadczeń społecznych i zdrowotnych. Oznacza to możliwość korzystania z publicznej ochrony zdrowotnej, zasiłków chorobowych oraz urlopów macierzyńskich.
Projekt zawiera również rozwiązania skierowane do artystów zawodowych, którzy decydują się na zakończenie działalności artystycznej wcześniej i potrzebują wsparcia w zmianie ścieżki kariery. Ustawa stworzy podstawy do uruchamiania programów rządowych lub resortowych mających na celu wsparcie w procesie przekwalifikowania.
Nowe przepisy wejdą w życie 9 miesięcy po ich publikacji w Dzienniku Ustaw. (PAP)
ksi/ aszw/