Litewski system energetyczny jest przygotowany i sprawdzony pod kątem funkcjonowania w trybie autonomicznym, nawet w przypadku niespodziewanego zerwania połączeń z innymi krajami – mówi Gabriel Gorbacevski, wiceminister energetyki Litwy, w rocznicę odłączenia państw bałtyckich od sowieckiego systemu BRELL poprzez synchronizację z europejską siecią elektroenergetyczną.
Przed rokiem Litwa, Łotwa i Estonia odeszły od sowieckiego systemu energetycznego BRELL i zsynchronizowały się z systemem europejskim. Co budziło największe obawy w tym dniu?
Synchronizacja to złożony technicznie proces, który wymaga nadzwyczaj dokładnej harmonizacji działań krajów bałtyckich, dlatego rozważano różne scenariusze, w tym możliwe zaburzenia lub nawet sytuacje kryzysowe.
Wiedziano, że niebezpieczeństwo ataków cybernetycznych jest nieustanne, więc szczególną wagę przywiązywano do ostrożności, bliskiej współpracy instytucji, ulepszonych mechanizmów cyberbezpieczeństwa i aktywnej ochrony.
Przygotowano się także na ewentualne zakłócenia w zaopatrzeniu w energię elektryczną – kraje bałtyckie mają precyzyjne plany postępowania w sytuacjach kryzysowych w sektorze energetycznym, a zagwarantowanie realizacji usług o zasadniczym znaczeniu koordynują władze krajowe oraz właściwe ministerstwa. Plany awaryjne są regularnie aktualizowane, ocenia się zagrożenia, a gotowość na różnorodne scenariusze jest stale utrzymywana.
Należy podkreślić, że państwa bałtyckie oraz Polska były do tego kroku systematycznie i odpowiedzialnie przygotowane. Zaplanowano środki zapobiegające różnym okolicznościom, zapewniono współdziałanie instytucjonalne oraz przygotowanie techniczne. Co więcej, zasięg dezinformacji na Litwie był ograniczony i nie miał istotnego wpływu na cały przebieg.
Michał Niewiadomski: Z jakich zasobów do produkcji energii elektrycznej korzystają aktualnie Państwa Bałtyckie?
Gabriel Gorbacevski: Kraje bałtyckie obecnie produkują energię elektryczną z różnorodnych zasobów, co umożliwia elastyczność systemu i bezpieczeństwo energetyczne. Znaczący udział mają odnawialne źródła energii – farmy wiatrowe i słoneczne, jak również elektrociepłownie kogeneracyjne działające na biomasę. Na Litwie odnawialne źródła energii stanowią istotną część koszyka energetycznego (w 2024 r. ok. 70%). Warto zaznaczyć, że kilka dni temu moce elektrowni solarnych i wiatrowych przekroczyły 6 GW. Dodatkowo od 2025 r. państwa bałtyckie pracują synchronicznie z siecią kontynentalnej Europy, dlatego równowaga energetyczna jest zapewniana zarówno przez produkcję krajową, jak i współpracę regionalną oraz europejską.
Które państwa zapewniają zasilanie rezerwowe w razie awarii którejś elektrowni w systemie?
Od lutego 2025 r. kraje bałtyckie działają synchronicznie z siecią kontynentalnej Europy poprzez Polskę, a rozbudowane międzynarodowe połączenia umożliwiają bilansowanie przepływów i zachowanie ciągłości dostaw, nawet w przypadku uszkodzenia jednego z kanałów. W tym kontekście kluczowe w trakcie synchronizacji było połączenie LitPol Link łączące Litwę i Polskę – i pozostaje ono niezastąpione dla utrzymania wspólnej częstotliwości z sieciami Europy kontynentalnej. Litewski system elektroenergetyczny jest też gotowy i zweryfikowany do funkcjonowania w trybie wyspowym, nawet w przypadku niespodziewanego odcięcia połączeń zagranicznych. Ważne znaczenie ma także połączenie zewnętrzne NordBalt między Litwą a Szwecją, które w tym roku świętuje swoją 10. rocznicę.
Jak synchronizacja wpłynęła na koszty energii na Litwie, Łotwie i Estonii.
Synchronizacja nie wpłynęła na ceny energii elektrycznej, ponieważ na Litwie wymiana energii elektrycznej z Rosją nie odbywa się od 2022 r., a z Białorusią – od 2020 r. Synchronizacja państw bałtyckich z siecią kontynentalnej Europy nie miała zasadniczego wpływu na hurtowe ceny energii. Przykładowo: w 2024 r. przeciętna hurtowa cena energii elektrycznej na Litwie wynosiła 87 EUR/MWh, a w 2025 r., to znaczy już po synchronizacji, 85 EUR/MWh. W szerszej perspektywie synchronizacja oznacza stabilniejsze ceny, większe bezpieczeństwo dostaw i możliwość korzystania z tańszych źródeł energii na rynku europejskim.
Polska połączoną jest z Litwą mostem energetycznym LitPollink, w planach jest Harmony Link, co to za połączenie?
Wszystkie krajowe projekty synchronizacyjne na Litwie zostały już sfinalizowane, a aktualnie zmierza się do sprawnej realizacji projektu dodatkowego połączenia energetycznego z Polską – „Harmony Link". Litwa i Polska mają już jedno naziemne połączenie energetyczne – LitPol Link. „Harmony Link", inaczej naziemne połączenie Litwy i Polski, to strategiczny projekt dla Litwy. Połączenie to dodatkowo wzmocni niezawodność systemów elektroenergetycznych państw bałtyckich, a także rozszerzy możliwości integracji odnawialnych zasobów energii. Utworzenie nowego naziemnego połączenia energetycznego z Polską umożliwi dużą rozbudowę i przyłączenie nowych mocy produkcyjnych w regionie północno-wschodniej Polski i południowej Litwy, które – o ile wiem – cechują się dobrymi warunkami wiatrowymi i sprzyjają rozwojowi energetyki wiatrowej na lądzie.
Jaki inwestycje wzmacniające odporność systemu elektroenergetycznego planuje w najbliższych latach Litwa, jakie w wnioski wyciągacie z wojny w Ukrainie?
Litwa w nadchodzących latach zamierza kontynuować wzmacnianie odporności systemu elektroenergetycznego, realizując rozległe projekty ochrony infrastruktury krytycznej wspólnie z krajami bałtyckimi i Polską. Na te przedsięwzięcia Komisja Europejska przeznaczyła 113 mln euro w ramach instrumentu „Łącząc Europę" (CEF), z czego do Litwy i Polski trafi bardzo zbliżona kwota – ok. 22 mln euro. Zabiega się również o ustanowienie na poziomie UE długoterminowych instrumentów prawnych i finansowych wspierających ochronę krytycznej infrastruktury energetycznej.
Program odporności wdrażany przez „Litgrid" obejmuje 13 projektów i ponad 150 konkretnych działań dotyczących obiektów sieci przesyłowej. Wśród kluczowych inwestycji znajdują się: ulepszenie fizycznej ochrony strategicznych urządzeń, instalacja barier fizycznych, wdrażanie systemów wykrywania i neutralizacji dronów, rozwój elektronicznych środków bezpieczeństwa, wzmocnienie cyberbezpieczeństwa, tworzenie rezerw awaryjnych i kryzysowych oraz rozwiązania umożliwiające szybkie przywrócenie uszkodzonej infrastruktury. Udoskonalana jest także ochrona perymetryczna oraz gotowość do działania w trybie krytycznym.
Opierając się na doświadczeniach wojny w Ukrainie, Litwa wysuwa jasny wniosek, że infrastruktura energetyczna jest jednym z głównych celów zarówno fizycznych, jak i cybernetycznych ataków, dlatego jej ochrona musi być systematyczna, wielowarstwowa i stale aktualizowana. Wykorzystując doświadczenia Ukrainy, poszerza się zakres działań ochronnych, testowane są rozwiązania we współpracy z wojskiem, uczelniami i specjalistami ds. bezpieczeństwa, a program odporności jest regularnie aktualizowany w zależności od zmieniającej się oceny zagrożeń.
Materiały prasowe
Rozmawiał Michał Niewiadomski