Wzrasta odsetek ojców korzystających z zapomogi macierzyńskiej, zwłaszcza w ramach przerwy rodzicielskiej. W roku 2024 ojcowie reprezentowali 12,3% osób otrzymujących zapomogę macierzyńską z tego tytułu, podczas gdy w roku 2025 było ich 16,7% – tak wynika z informacji ZUS.
ZUS oznajmił, że w roku 2025 mężczyźni stanowili 33,4% ogółu osób pobierających zapomogę macierzyńską, w porównaniu do 33,8% w roku 2024. Choć ten udział jest na podobnym poziomie, to w konkretnych rodzajach przerw w pracy widać istotne przemiany strukturalne.
Z danych ZUS wynika, że najbardziej dynamiczny progres tyczy się urlopu rodzicielskiego. W roku 2024 ojcowie stanowili 12,3% osób pobierających zasiłek macierzyński z tej przyczyny, natomiast w roku 2025 było ich już 16,7%. To wzrost o ponad cztery punkty procentowe z roku na rok, który wystąpił pomimo redukcji liczby urodzeń. To potwierdza nasilającą się aktywność ojców w braniu tego uprawnienia.
Urlop ojcowski
Prawo do urlopu ojcowskiego jest wyłącznym i niezależnym prawem ojca, niezależnym od praw matki dziecka. Nie może być ono scedowane na inną osobę, przykładowo matkę dziecka. Przysługuje także ojcom adopcyjnym.
Urlop ojcowski może trwać do dwóch tygodni, jednak nie dłużej niż do ukończenia przez dziecko dwunastego miesiąca życia, natomiast przy adopcji – do upływu 12 miesięcy od dnia uprawomocnienia się orzeczenia zarządzającego przysposobienie (równocześnie nie dłużej niż do ukończenia przez dziecko czternastego roku życia). Urlop ojcowski można wykorzystać jednorazowo w pełni (dwa tygodnie), lub dzieląc go na dwie identyczne części (po jednym tygodniu).
Wysokość zapomogi macierzyńskiej za okres urlopu ojcowskiego wynosi 100% podstawy wymiaru zapomogi.
ZUS przypomniał, że o urlop należy aplikować do swojego pracodawcy. Wniosek w formie papierowej lub elektronicznej powinien być złożony nie później niż 7 dni przed rozpoczęciem korzystania z urlopu. Pracodawca musi uwzględnić złożony w terminie i kompletny wniosek pracownika w kwestii udzielenia urlopu ojcowskiego. Jeżeli pracownik złoży wniosek o urlop ojcowski z naruszeniem 7-dniowego terminu, np. tylko z trzy dniowym wyprzedzeniem, pracodawca ma prawo nie uwzględnić wniosku.
Wymiar urlopu rodzicielskiego uległ zmianie od 26 kwietnia 2023 r. w wyniku nowelizacji Kodeksu pracy wdrażającej unijną dyrektywę w sprawie równowagi między życiem zawodowym a osobistym rodziców i opiekunów. To tzw. dyrektywa work-life balance.
Sumaryczny czas trwania urlopu rodzicielskiego został zwiększony do 41 tygodni – jeżeli urodziło się lub rodzina wzięła na wychowanie jedno dziecko do 43 tygodni – jeżeli urodziło się lub rodzina wzięła na wychowanie dwoje lub więcej dzieci jednocześnie.
Rodzice dzieci, które posiadają zaświadczenie „za życiem”, mają prawo do dłuższego urlopu rodzicielskiego – nawet do 65 tygodni – jeżeli przy jednym porodzie urodziło się jedno dziecko lub 67 tygodni – jeżeli przy jednym porodzie urodziło się dwoje lub więcej dzieci.
Urlop, który przepada
Zakład zaakcentował, że kluczową zmianą wprowadzoną w 2023 r. jest 9-tygodniowa, nieprzenoszalna część urlopu rodzicielskiego, przynależna każdemu z rodziców oddzielnie. Tego prawa nie można oddać drugiemu z rodziców. Jeśli uprawnienie to nie zostanie wykorzystane, ginie.
W praktyce to oznacza, że każdy z rodziców ma wyłączne prawo do 9 tygodni urlopu rodzicielskiego. Dodatkowo rodzice nie mogą podzielić się tą częścią urlopu.
Prawo do nieprzenoszalnych 9 tygodni urlopu rodzicielskiego przysługuje zarówno zatrudnionej matce dziecka, jak i pracującemu ojcu, a resztą wymiaru urlopu, czyli 23 albo 25 tygodniami rodzice dziecka mogą podzielić się wedle własnego uznania. To rozwiązanie – jak zaznaczył ZUS – ma powiększyć udział ojców w opiece nad dziećmi i stanowi jeden z głównych mechanizmów forsowanych przez dyrektywę work-life balance.
Ile wynosi zapomoga macierzyńska?
Zapomoga macierzyńska za okres tych 9 tygodni urlopu rodzicielskiego wynosi 70% podstawy wymiaru zapomogi. Wyjątkiem jest sytuacja, gdy matka dziecka, nie później niż 21 dni po porodzie, złoży wniosek o wypłatę zapomogi macierzyńskiej za okres urlopu macierzyńskiego i urlopu rodzicielskiego w pełnym wymiarze. Wówczas wysokość zapomogi będzie wynosić 81,5% podstawy wymiaru zapomogi.
Wniosek o przyznanie urlopu rodzicielskiego składa się podobnie jak wniosek o urlop ojcowski, ale z większym wyprzedzeniem, czyli nie później niż 21 dni przed rozpoczęciem korzystania z tego urlopu. Przepisy przewidują także możliwość rezygnacji z urlopu rodzicielskiego. By podjąć pracę, trzeba złożyć pisemny wniosek na 21 dni przed jej rozpoczęciem. Pracodawca winien uprzednio wyrazić zgodę na powrót rodzica pracownika do pracy.
Zapomoga macierzyńska za okres urlopu rodzicielskiego może być wykorzystana jednorazowo lub podzielona na maksymalnie pięć części.
Ostatnia część urlopu może przypadać do końca roku kalendarzowego, w którym dziecko skończy sześć lat, przy czym inne są zasady, jeśli chodzi o dziecko wzięte na wychowanie. Szczegóły są dostępne na stronie www.zus.pl. (PAP)
kkr/ mark/